Finlandiya, Dünyanın İlk Nükleer Atık Deposu İçin İşletme Lisansı Verdi

Finlandiya hükümeti, Posiva Oy şirketine kullanılmış nükleer yakıtın kalıcı olarak depolanacağı dünyanın ilk tesisi için işletme lisansı verdi. 23 Ekim’de onaylanan lisans, Finlandiya’nın batı kıyısındaki Olkiluoto’da, yaklaşık 450 metre derinlikte kayaya oyulan Onkalo tesisini ve kullanılmış yakıtın bakır kapsüllere kapatılacağı kapsülleme tesisini kapsıyor. Lisans, Mart 2024’ten 2070 yılı sonuna kadar geçerli olacak.

Yıllar süren bir süreç

Posiva, işletme lisansı başvurusunu Aralık 2021’de Çalışma ve Ekonomi Bakanlığı’na sunmuştu. Dosya ardından Finlandiya Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Kurumu STUK’un önüne gitti; kurum, Ağustos ayında güvenlik değerlendirmesini tamamlayarak radyasyon ve nükleer güvenlik açısından “tesise işletme lisansı verilmesinin önünde bir engel bulunmadığı” sonucuna ulaştı. Hükümetin kararı bu olumlu görüşün ardından geldi. İklim ve Çevre Bakanı Sari Multala, onayı ülkenin enerji stratejisiyle ilişkilendirerek Finlandiya’nın “güçlü güvenlik kültürünün temiz enerji üretimini desteklediğini” söyledi. Posiva Genel Müdürü Ilkka Poikolainen ise konuyu daha somut biçimde özetleyerek kullanılmış yakıt için “yalnızca güvenli bir nihai depolamanın mümkün olduğunu” vurguladı.

Lisans tam olarak neyi kapsıyor

İzin verilen faaliyetin ölçeği oldukça net tanımlanmış durumda. Posiva, toplam 6.500 ton uranyum ağırlığında kullanılmış yakıtı elinde tutma, işleme, depolama ve nihai olarak bertaraf etme yetkisine sahip; bu yakıt bakır ve dökme demirden üretilen yaklaşık 3.300 depolama kapsülüne yüklenecek. Tesis tam kapasiteyle çalışmaya başladığında Posiva, yılda en fazla 60 kapsülü depolama tünellerine yerleştirebilecek. Tesisin planlanan 100 yıllık işletme ömrü boyunca yaklaşık 100 depolama tüneli açılacak ve bu tünellerin toplam uzunluğu yaklaşık 35 kilometreye ulaşacak. Depolama işlemi yaklaşık 450 metre derinlikte gerçekleşiyor; inşa edilen ilk tünel yaklaşık 330 metre uzunluğunda ve yaklaşık 30 depolama deliği içeriyor. Lisans ayrıca düşük aktiviteli atıklar için de sınır belirliyor: en fazla 3.000 metreküp düşük ve orta seviyeli atık, bunun da en fazla 1.500 metreküpü sahada nihai olarak bertaraf edilebilecek. Posiva, depolama faaliyetlerinin 2120’li yıllara kadar süreceğini, bunun ardından tesisin dolgu yapılarak kapatılacağını öngörüyor.

İlk kapsülden önce bir denetim daha var

İşletme lisansı almak, yakıt gömmeye başlamakla eşdeğer değil. STUK, tamamlanan kapsülleme ve depolama tesisini ayrıca kendisi denetleyecek ve işletmeye alınma için gereken tüm güvenlik şartlarının yerine getirildiğini bağımsız bir kararla teyit edecek; bu denetim tamamlanmadan depolama başlayamayacak. Posiva henüz bir başlangıç tarihi açıklamadı. Lisans, kendi içinde uzun vadeli bir hesap verebilirlik mekanizması da taşıyor: şirket, lisansın yürürlüğe girmesinden itibaren on yıl içinde düzenli bir güvenlik değerlendirmesi ve güncellenmiş bir uzun vadeli güvenlik gerekçesi sunmak zorunda — derin jeolojik depolama projelerinin yıllar değil yüzyıllar ölçeğinde tasarlanmasının doğal bir sonucu.

Nükleer dünyanın gözü neden Finlandiya’da

Bu noktaya henüz başka hiçbir ülke ulaşmadı. İsveç, Fransa, Birleşik Krallık ve ABD de kendi derin jeolojik depolama tesislerini planlıyor, ancak hepsi düzenleyici süreçte Posiva’nın projesinden daha geride; bu proje, Finlandiya’nın nihai depolamayı benimsediği 1983 tarihli ulusal karara ve o tarihten bu yana yürütülen kırk yılı aşkın saha araştırması, yeraltı çalışması ve kapsül testlerine dayanıyor. Yüksek seviyeli nükleer atık için henüz kanıtlanmış ve lisanslanmış bir çözümün bulunmaması, uzun süredir sektörün çözülmemiş problemi olarak gösteriliyordu. Finlandiya’nın onayı, hem nükleer sektöre hem de başka ülkelerin politika yapıcılarına işler bir düzenleyici ve mühendislik modeli sunuyor; bu da birçok Avrupa ülkesinin nükleer üretimi genişletmeye yöneldiği bir dönemde geliyor. Polonya ilk santralinin devreye alınma tarihini geriye çekti, Slovakya’da Mochovce’deki dördüncü reaktör şebekeye bağlandı ve İtalya Senatosu 39 yıl aradan sonra nükleer enerjiye dönüş yasasını onayladı — bunların hepsi, yakıt çevriminin arka ucu olan atık bertarafının inşa hedeflerinin gerisinde kaldığı bir dönemde kıtanın nükleer tutumunu yeniden değerlendirdiğinin işaretleri.

Depo hangi yakıtı alacak

Tesis, iki Finlandiya elektrik şirketinden gelen kullanılmış yakıtı almak üzere tasarlandı: Onkalo sahasının da bulunduğu Teollisuuden Voima’nın Olkiluoto santrali ve ülkenin güney kıyısındaki Fortum’un Loviisa santrali. Her ikisi de yeni inşa edilen değil, zaten işletmede olan reaktör filoları; bu da Onkalo’nun yakın vadedeki görevinin henüz inşa edilmemiş reaktörler için planlama yapmak değil, bilinen ve zaten üretilmiş bir kullanılmış yakıt envanterini işlemek olduğu anlamına geliyor — bu, Birleşik Krallık veya ABD gibi, daha büyük ve coğrafi olarak daha dağınık nükleer programlardan gelen atıklar için henüz depo sahası seçen ülkelerin karşılaştığı sorundan maddi olarak farklı bir durum.

Kaynaklar

• World Nuclear News, “Posiva given go-ahead to operate Finnish used fuel repository,” 23 Ekim 2026 — lisans kapsamı, kapasite verileri, bakanlık ve CEO açıklamaları, uluslararası bağlam.
• Finlandiya Hükümeti (Valtioneuvosto) / Çalışma ve Ekonomi Bakanlığı — STUK’un güvenlik görüşünün hükümetin lisans hazırlık sürecine dahil edildiğinin resmi teyidi ve başvuru zaman çizelgesi.

Temsilî görsel. Fotoğraf: Nuclear Regulatory Commission, Public domain, via Wikimedia Commons — source