Enerjinin Zaman Tüneli: 1712’den 2026’ya Enerji Tarihi

1. Kömür ve buhar 1712–1776

2. 1712

   

   İlk pratik buhar makinesi

   Thomas Newcomen, İngiltere'de Dudley Kalesi yakınındaki bir kömür ocağına atmosferik makinesini kurdu; makine ocaktaki suyu boşaltıyor, madenciler daha derine inebiliyordu. Kömür artık kömür çıkaran makineleri çalıştırıyordu: sanayi çağının ilk enerji döngüsü.

3. 1776

   

   Watt buharı genel güç kaynağına çeviriyor

   James Watt'ın 1769'da patentlenen ve 1776'dan itibaren Matthew Boulton ile satılan makinesi, ayrı bir yoğuşturucu sayesinde yakıt tüketimini çarpıcı biçimde düşürdü. Fabrikaların artık nehir kenarında olması gerekmiyordu; kömür gerekiyordu ve Britanya'da bolca vardı.

4. Petrol ve elektrik 1859–1938

5. 1859

   

   Drake Pennsylvania'da petrol buluyor

   27 Ağustos 1859'da Edwin Drake, Pennsylvania'nın Titusville kasabası yakınında 21 metre derinlikte petrole ulaştı; bu, sırf petrol bulmak için açılan ilk kuyuydu. Lamba gazı ilk petrol patlamasını yarattı. Benzin ise o zaman bir atık üründü.

6. 1882

   

   Edison Manhattan'ı aydınlatıyor

   4 Eylül 1882'de Thomas Edison'ın Pearl Street Santrali, Aşağı Manhattan'da 85 aboneye ve yaklaşık 400 lambaya doğru akım vermeye başladı. Londra'daki Holborn Viaduct benzer bir santrali ocak ayından beri işletiyordu. Elektrik işi başlamıştı.

7. 1891

   

   Elektrik 175 kilometre yol alıyor

   Frankfurt'taki Uluslararası Elektroteknik Sergisi için mühendisler, Lauffen am Neckar'daki bir hidroelektrik santralden 175 km uzağa üç fazlı alternatif akım taşıdı; verim yaklaşık yüzde 75'ti. Uzun mesafeli iletim ve onunla birlikte modern şebeke artık mümkündü.

8. 1908

   

   Orta Doğu'nun ilk petrolü

   26 Mayıs 1908'de İran'ın Mescid-i Süleyman bölgesindeki bir kuyu petrole ulaştı; Orta Doğu'daki ilk büyük ticari keşifti. Ertesi yıl Anglo-Persian Oil Company (sonraki BP) kuruldu ve bölgenin enerji yüzyılı başladı.

9. 1938

   

   Dammam 7 Suudi petrolünü kanıtlıyor

   Mart 1938'de, yıllarca süren kuru kuyuların ardından 'Refah Kuyusu' Dammam 7 ticari miktarda petrol verdi ve Suudi Arabistan'ın petrolünü kanıtladı. Kuveyt'in dev Burgan sahası da aynı yıl keşfedildi. Körfez'in petrol çağı başlamıştı.

10. Atom ve OPEC 1954–1973

11. 1954

    

    Atom şebekeye bağlanıyor

    27 Haziran 1954'te Moskova yakınındaki Obninsk santrali, kamu şebekesine elektrik veren ilk nükleer reaktör oldu: mütevazı 5 megavat. 1956'da İngiltere'deki Calder Hall ve 1957'de ABD'deki Shippingport ticari ölçekte onu izledi.

12. 1960

    

    OPEC Bağdat'ta kuruluyor

    14 Eylül 1960'ta İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela, büyük petrol şirketlerinin dayattığı fiyat indirimlerine karşı gelirlerini korumak için Bağdat'ta Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü'nü kurdu. Üretici ülkeler fiyatların ve kendi kaynaklarının kontrolünü almaya başladı.

13. 1973

    

    İlk petrol şoku

    Ekim 1973'te Arap üreticiler, Arap-İsrail savaşı sırasında üretimi kıstı ve ABD ile bazı ülkelere ambargo uyguladı. Petrol fiyatı birkaç ayda yaklaşık dörde katlandı, benzin istasyonlarında kuyruklar oluştu. 1974'te tüketici ülkeler acil stokları koordine etmek için Uluslararası Enerji Ajansı'nı kurdu.

14. Şoklar 1979–1997

15. 1979

    

    İkinci şok ve Three Mile Island

    İran Devrimi İran'ın ihracatını kesti ve petrol fiyatlarını yeni zirvelere taşıdı: ikinci petrol şoku. 28 Mart 1979'da Pennsylvania'daki Three Mile Island'da yaşanan kısmi erime, ABD'de yeni nükleer siparişlerini otuz yıl boyunca durdurdu.

16. 1986

    

    Çernobil ve fiyat çöküşü

    26 Nisan 1986'da Çernobil'in 4 numaralı reaktörü patladı; tarihin en ağır nükleer kazasıydı ve serpintisi Avrupa'da nükleer politikayı yeniden şekillendirdi. Aynı yıl Suudi Arabistan denge üreticisi rolünden vazgeçti ve petrol fiyatı varil başına 10 dolar civarına düştü.

17. 1997

    

    Kyoto karbona sınır koyuyor

    11 Aralık 1997'de kabul edilen Kyoto Protokolü, sanayileşmiş ülkeleri ilk kez bağlayıcı emisyon kesintilerine bağladı. Protokol 2005'te yürürlüğe girdi. Enerji politikası ile iklim politikası artık aynı konuşmaydı.

18. Kaya gazı ve dönüşüm 2008–2023

19. 2008

    

    Kaya petrolü ve gazı devrimi

    Hidrolik çatlatma ile yatay sondajın birleşmesi önce Teksas'taki Barnett sahasında kaya gazını, ardından Bakken ve Permian'da sıkı petrolü açığa çıkardı. Onlarca yıldır gerileyen ABD ham petrol üretimi 2008-2015 arasında neredeyse ikiye katlandı (EIA) ve ABD dünyanın en büyük petrol ve gaz üreticisi oldu.

20. 2011

    

    Fukuşima nükleer haritayı değiştiriyor

    11 Mart 2011'de deprem ve tsunami Fukuşima Daiichi'de soğutmayı devre dışı bıraktı, üç reaktörde erime yaşandı. Japonya tüm filosunu denetim için kapattı, Almanya nükleeri 2022'ye kadar bırakma kararı aldı ve LNG talebi fırladı.

21. 2015

    

    Paris Anlaşması

    12 Aralık 2015'te 196 taraf COP21'de Paris Anlaşması'nı kabul etti; ısınmayı 2°C'nin belirgin altında tutma ve 1,5°C için çaba gösterme sözü verildi. Net sıfır hedefleri ve bir iş planı olarak enerji dönüşümü buradan başlar.

22. 2020

    

    Petrol eksiye düşüyor

    20 Nisan 2020'de salgın talebi çökertmiş, Oklahoma Cushing'deki depolar dolmak üzereyken vadesi dolan WTI kontratı varil başına eksi 37,63 dolardan kapandı: tarihteki ilk negatif petrol fiyatı.

23. 2022

    

    Avrupa'nın gaz krizi

    Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgali ve boru gazının kesilmesi, Avrupa'nın TTF referans fiyatını ağustosta megavat-saat başına 300 euronun üzerine çıkardı. Avrupa yüzer LNG terminallerini aceleyle devreye aldı; Almanya'nın ilki aralıkta Wilhelmshaven'da açıldı. Enerji güvenliği gündemin tepesine geri döndü.

24. 2023

    

    Rekor güneş ve Dubai'de bir söz

    Dünya 2023'te tarihinin en yüksek güneş kapasitesini ekledi; yenilenebilir kapasite artışı yaklaşık yüzde 50 yükseldi (IEA) ve yenilenebilir kaynaklar ilk kez küresel elektriğin yüzde 30'undan fazlasını üretti (Ember). Dubai'deki COP28'de yaklaşık 200 ülke 'fosil yakıtlardan uzaklaşma' konusunda anlaştı.

25. Bugün 2026

26. 2026

    

    Bugün: elektronlar, atomlar ve geçiş noktaları

    Veri merkezleri ve elektrifikasyon elektrik talebini yukarı itiyor, nükleer hükümet gündemlerine geri döndü, Hürmüz'den Kızıldeniz'e geçiş noktaları enerji güvenliğini manşetlerde tutuyor. Hikâye her gün The Daily Energy'de sürüyor.

Kaynaklar: IEA, EIA, OPEC, IAEA, UNFCCC, Ember, şirket ve devlet arşivleri. Tarihler ve rakamlar bu kurumların yayımladığı biçimdedir.